КАСПИЙ ҮСТІРТІ АУМАҒЫНДАҒЫ ЖЕР БЕТІНІҢ ДЕФОРМАЦИЯЛЫҚ ЫҒЫСУЛАРЫНЫҢ ГЕОДИНАМИКАЛЫҚ АЛҒЫШАРТТАРЫ
Авторлар
-
Г.М. Отарбаева
әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті, Алматы, Қазақстан
-
Д.Ж. Артықбаев
М. Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан зерттеу университеті, Шымкент, Қазақстан
-
Ж. Бердалиева
Қазақ бас сәулет-құрылыс академиясы, Алматы, Қазақстан
-
М.Т. Куттыбай
М. Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан зерттеу университеті, Шымкент, Қазақстан
-
Ж.А. Үсенқұлов
М. Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан зерттеу университеті, Шымкент, Қазақстан
DOI:
https://doi.org/10.55956/RFEP5134Тірек сөздер:
геодинамика, деформациялық ығысулар, Каспий үстірті, тұзды тектоника, жер беті, InSAR, GNSS, инженерлік-геодезиялық мониторинг, шөгінді жамылғы, геодинамикалық тәуекелдерАңдатпа
Мақалада Каспий үстірті аумағында жер бетінің қазіргі заманғы деформациялық ығысуларының қалыптасуының геодинамикалық алғышарттары қарастырылады. Зерттеу деформациялық процестердің кеңістіктік-уақыттық ерекшеліктерін сипаттайтын геологиялық, құрылымдық-тектоникалық және инженерлік-геодезиялық деректерді кешенді талдауға негізделген. Деформациялық ығысуларының сандық бағасын жүргізу үшін тік және көлденең ығысуларды миллиметрлік дәлдікпен анықтауды қамтамасыз ететін спутниктік радарлық интерферометрия (InSAR) және ғаламдық навигациялық спутниктік жүйелер (GNSS) деректері пайдаланылды. Деформация жылдамдықтарының карталары мен уақыттық қатарларын талдау деформациялық өрістің айқын кеңістіктік әртектілігін және жер бетінің жекелеген учаскелерінде үдемелі шөгу процесін көрсететін тік ығысулардың орнықты төмендеуші трендтерінің бар екенін анықтады. Деформациялардың ең жоғары жылдамдықтары тұзды күмбездердің дамыған аймақтарына және тектоникалық бұзылыстарға тән екені, сондай-ақ сыртқы табиғи және техногендік факторлардың әсерінен күшейетіні анықталды. Алынған нәтижелер баяу геодинамикалық процестерді мониторингтеуде InSAR және GNSS әдістерін кешенді қолданудың тиімділігін растайды және оларды Каспий үстірті аумағындағы геодинамикалық тәуекелдерді бағалау, инженерлік құрылыстар мен мұнай-газ инфрақұрылымы нысандарын жобалау және пайдалану барысында қолдануға мүмкіндік береді.
